DSÖ’nün nikotin poşetlerinin bağımlılık potansiyeli ve beyin gelişimine etkisiyle ilgili uyarısının ardından, Portekiz’de bu ürünler hukuki boşluğa rağmen hızla yaygınlaşıyor; yetkililer ve uzmanlar hızla büyüyen pazarı nasıl düzenleyeceklerini tartışıyor.
Küçük, fark edilmesi zor ve dumansız. Nikotin poşetleri, satışı ve reklamına ilişkin tam bir yasal çerçeve oluşmadan önce bile Portekiz'de giderek daha fazla yer kazanıyor.
REKLAM
REKLAM
Diş eti ile dudak arasına yerleştirilen bu poşetler, yanma olmadan nikotin salıyor; bu özellik onları klasik sigaradan ayırıyor ve sanayi, yetkililer ile halk sağlığı uzmanları arasındaki büyüyen tartışmanın merkezinde yer alıyor.
Aylar boyunca, bu ürünler tütüncülerde ve büfelerde hukuki bir boşluk içinde satıldı. Durum bu yıl değişmeye başladı; çünkü özel tüketim vergisine tabi tütün ve nikotin ürünleri listesine dahil edildiler (kaynak Portekizce). Bu bağlamda Philip Morris International'ın bir iştiraki olan Tabaqueira, ülkede nikotin poşetlerinin resmi olarak satışına başladı.
"Bu ürünler Portekiz pazarında vardı ama düzenlenmemişti. Bu yılın başından itibaren Portekiz'de bu ürünler için bir vergi rejimi getirildi, özel tüketim vergisi ödüyorlar. Bu yılın başına kadar piyasada bulunan herhangi bir ürün hukuki bir gri alandaydı. Bu nedenle bu yılın başına kadar pazara girmedik" diye açıklıyor Euronews'e Tabaqueira'nın genel müdürü Marcelo Nico.
Arjantinli yönetici, şirketin lansmanını geleneksel tütünün ikamesine yönelik daha geniş bir stratejiye oturtuyor: "Vizyonumuz, yanma içermeyen ve daha az zararlı alternatiflerin geleneksel sigaranın yerini aldığı dumansız bir dünya yaratmak" diyor. Marcelo Nico'ya göre bu, "bir alternatif arayan yetişkin sigara tiryakilerine yönelik bir ürün".
Nikotin bağımlılık yapıcı bir madde olduğunu kabul eden Marcelo Nico, düzenleme ihtiyacını savunuyor: "Tüm nikotin ürünlerinin düzenlenmesi gerekiyor, çünkü nikotin bağımlılık yapıcıdır. Esas olan, bu ürünlerin yetişkin sigara içenlere satılmasına imkân veren, ancak reşit olmayanların bu ürünlere erişimini engelleyen ve bu kitleye cazip gelmeyecek, yani hedef kitleleri olmayan gruplara hitap etmeyen bir mevzuatın oluşturulmasıdır."
Pazarlama, aromalar ve gençlerle ilgili kaygılar
Nane, kırmızı meyveler veya mango gibi aromalarla sunulan nikotin poşetleri, özellikle daha genç kitleye ve sigara içmeyenlere daha cazip hale gelme potansiyelleri nedeniyle uzmanlar arasında kaygı yaratıyor.
Euronews'e konuşan Cova da Beira Yerel Sağlık Birimi'nde göğüs hastalıkları uzmanı ve Beira Interior Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi'nde Koruyucu Hekimlik profesörü olan Sofia Belo Ravara, pazarlamanın ve başlangıçtaki düzenleme eksikliğinin rolüne dikkat çekiyor.
"Bu ürünler, son derece agresif bir pazarlama ile, dikkat çekici ambalajlarla ve sosyal medyada güçlü bir varlıkla piyasaya sürüldü. Bütün bunlar, özellikle gençler arasında tüketimin artmasına yol açtı" diye eleştiriyor.
Uzman, aromaların bağımlılıkta merkezi bir rol oynadığını vurguluyor ve bu ürünlerin tüketimine fren olunabilmesi için bunların yasaklanması gerektiğine inanıyor.
"Aromalar deneyimi daha hoş hale getiriyor, nikotinin emilimini artırıyor ve bağımlılığı güçlendiriyor. Gençlerin bu ürünlere yönelmesinin nedenlerinden biri de bu" diye açıklıyor göğüs hastalıkları uzmanı.
Ayrıca bu tüketim biçiminin riskleri ortadan kaldırmadığını da hatırlatıyor: "Nikotinin bir kısmı ağız mukozasından hızla, bir kısmı da tükürük yoluyla sürekli olarak emiliyor; bu da vücutta sürekli nikotin düzeylerine yol açarak bağımlılık potansiyelini artırıyor."
Sağlık riskleri ve beyin üzerindeki etkiler
Hâlihazırda Portekiz'de, her bir poşet en fazla 12 mg nikotin içerebiliyor (kaynak Portekizce); bir sigara ise yaklaşık8 mg nikotin içeriyor, fakat içilirken bunun yalnızca yaklaşık 1 mg'ı emiliyor.
Her ne kadar tütün içermeseler de bağımlılık potansiyeli devam ediyor ve sağlık riskleri de ortadan kalkmıyor; özellikle de merkezi sinir sistemi üzerindeki etkiler söz konusu olduğunda.
"Beyin üzerindeki etkiler belki de en kaygı verici olanlar; çünkü bu ürünleri kullanacak olanlar ağırlıklı olarak çocuklar, ergenler ve genç yetişkinler. Nikotin beynin gelişimini bozuyor, bilişsel yetileri zayıflatıyor ve davranış değişikliklerine yol açıyor. Belleği, dikkati ve dürtü kontrolünü etkiliyor ve aynı zamanda kaygı ve depresyon riskini artırıyor" uyarısında bulunuyor Sofia Belo Ravara.
Doktor, tartışmanın yalnızca sigarayla kıyaslama üzerinden yürütülmemesi gerektiğini de vurguluyor. "Soru, bunların tütünden daha az tehlikeli olup olmadıkları değil, güvenli olup olmadıklarıdır; ve güvenli değiller. Bunlar toksik ve son derece bağımlılık yapıcı ürünler" diye yineliyor.
Danimarka örneği: hızlı büyüme ve geç gelen yanıt
Diğer ülkelerdeki deneyim de bu pazarın büyümesinin hızlı ve frenlenmesinin zor olabileceğini gösteriyor. Danimarkalı doktor Charlotta Pisinger, Danimarka örneği üzerinden bu zorluğu anlamaya yardımcı oluyor.
"Danimarka'da nikotin poşetleri, özel bir mevzuatın olmadığı 2018-2019 yıllarında tanıtılmaya başlandı. Her yerdeydiler; özellikle sosyal medyada ve festivallerde, üstelik çoğu zaman ücretsiz dağıtılıyorlardı" diye anlatıyor Euronews'e.
Sonuç, gençler arasında tüketimin keskin biçimde artması oldu: "Birkaç yıl içinde son derece popüler hale geldiler. 2025'te Danimarka'da 15 ile 29 yaş arasındaki gençlerin yaklaşık yüzde 14'ü nikotin poşeti kullanıyordu."
Charlotta Pisinger'e göre düzenleyici yanıt da geç geldi. "Daha sıkı kurallar getirmeyi başardığımızda ürünler çoktan yaygınlaşmıştı. Bağımlılık yerleştikten sonra kontrol altına almak çok daha zor" diye vurguluyor.
Danimarka, aroma sınırlamaları, sade ambalajlar, reklam kısıtlamaları ve nikotin içeriğine üst sınır getirilmesi gibi önlemler aldı. Buna göre her poşette en fazla 9 mg nikotin bulunabiliyor ve her kutuda en fazla 20 poşet olabiliyor. Yine de özellikle kimlik belgesi ibrazına dayalı bir yaş doğrulamasının bulunmadığı çevrimiçi satışların denetiminde zorluklar sürüyor.
Tütünle ilişkili sağlık sorunları konusunda uzman olan Pisinger, Portekizli yetkililere de bir uyarı yöneltiyor: "Hızlı hareket etmek hayati önem taşıyor. Bekledikçe olguyu kontrol etmek daha da zorlaşacak. Sanayi bu ürünlerin sigara içenlere yönelik olduğunu söylüyor, ama fiiliyatta gençler arasında yeni tüketiciler kazanıyor."
Aynı uyarı bu ay Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından da yinelendi (kaynak Portekizce); DSÖ, nikotin poşetlerinin "risksiz" ürünler olarak görülmemesi gerektiğini ve nikotinin "son derece bağımlılık yapıcı ve özellikle çocuklar ile ergenler için zararlı" olduğunu, bu yaş grubunun "beyin gelişiminin etkilenebileceğini" hatırlattı.
DSÖ'ye göre nikotine erken yaşta maruziyet dikkat ve öğrenme üzerinde etkili olabilir, uzun vadede bağımlılık ve ileride tütün ürünleri kullanım ihtimalini artırabilir ve kalp-damar hastalıkları riskini yükseltebilir.
Dünya Tütünsüz Günü kapsamında, 31 Mayıs'ta yayımlanan ve bu poşetleri üreten sanayinin pazarlama tekniklerinin incelendiği bir raporda DSÖ, bu ürünlerin "gençler ve ergenlere agresif biçimde pazarlandığını" ve gençleri cezbetmek için kullanılan taktiklerin "nikotin kullanımını normalleştirmek ve risk algısını düşürmek üzere tasarlandığını" da vurguluyor.
Birleşmiş Milletler'e bağlı kuruluş, şekerleme paketlerini taklit eden ambalajları, sakız aromalarını, sosyal medyada tüketimin teşvik edilmesini ve özellikle Formula 1 olmak üzere konserler, festivaller ve spor etkinliklerine verilen sponsorluğu örnek olarak gösteriyor.
Düzenleme yolda mı?
Nikotin poşetleri konusunda uzman görüşü isteyen ülkelere yanıt verebilmek için DSÖ, hükümetleri bu ürünlerin kullanımını frenleyecek bir dizi önlem almaya çağırdı.
Önerilen önlemler arasında aroma vericilerin tamamen yasaklanması ya da ciddi biçimde kısıtlanması; sosyal medya ve fenomen kullanımı dahil olmak üzere reklam, tanıtım ve sponsorluk yasakları; sıkı yaş doğrulama kontrolleri; net sağlık uyarıları ve standart ambalajlar; izin verilen nikotin miktarına üst sınır getirilmesi; gençler arasındaki kullanımı caydırmak ve ürünleri mali açıdan daha az erişilebilir kılmak için vergilendirme; ayrıca kullanım kalıplarının ve sanayinin taktiklerinin izlenmesi yer alıyor.
Portekiz'de hükümet, ay başında Bakanlar Kurulu'nda, nikotin poşetleri için yasal bir çerçeve oluşturan bir yasa tasarısını (kaynak Portekizce) onayladı ve şimdi de pazarın genişlemesine eşlik edecek yeni kurallar hazırlıyor. Üzerinde çalışılan önlemler arasında reklam kısıtlamaları, satış noktalarına getirilecek sınırlamalar ile cazip aromalar ve ambalajların olası yasaklanması yer alıyor.
Marcelo Nico'ya göre düzenleme gerekli, ancak dengeli olmalı. "Net bir çerçevenin olması önemli; bu, yetişkin sigara içicilerinin alternatiflere erişimini sağlamalı, ama aynı zamanda reşit olmayanları da korumalı" diyor.
Sofia Belo Ravara ise daha kısıtlayıcı bir yaklaşımı savunuyor: "İhtiyat ilkesini uygulamalıyız. Nikotinin zararlı olduğunu ve bu ürünlerin gençlere ulaştığını biliyoruz. Bu, harekete geçmek için yeterli olmalı" diyerek, "denemeden düzenli kullanıma giden yolun son derece kısa" olduğunun altını çiziyor.