İran'ın cumartesi günkü misilleme saldırıların hedefi olan yerler arasında ABD'nin askeri varlığının bulunduğu Ortadoğu ülkeleri var. Peki, Türkiye'nin durumu ne?
İsrail'in ABD ortaklığıyla cumartesi sabahı İran'a karşı saldırı başlatmasının ardından, Tahran da misilleme saldırılarıyla cevap veriyor.
REKLAM
REKLAM
İranlı yetkililer, bu misillemelerde Ortadoğu'daki tüm ABD varlıklarının meşru hedef sayılacağını söylüyor. Bu kapsamda İran, Körfez ülkelerine de hava saldırıları gerçekleştirdi.
Şu ana kadar saldırıların hedefi olan yerler arasında Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn, Kuveyt, Katar ve Suudi Arabistan yer aldı.
BAE'de bir Pakistan vatandaşı enkaz parçaları nedeniyle hayatını kaybederken Bahreyn, ABD Donanması'nın 5'inci Filosu'nun karargahının füze saldırısına hedef olduğunu doğruladı.
BAE ve Suudi Arabistan, İran'a yönelik kınama açıklaması yayınlayarak, saldırıların ulusal egemenliklerine aykırı olduğunu savundu.
İran'ın başka nereleri vurabileceği ve Ortadoğu'da ABD'nin üs ve askeri varlığının durumu merak konusu.
İşte ABD'nin Ortadoğu'daki başlıca askeri varlıkları ve bunların statüsü:
ABD’nin Ortadoğu’daki askeri mimarisi
ABD’nin Ortadoğu’daki operasyonları esas olarak US Central Command (CENTCOM) tarafından yürütülüyor. El Cezire'ye göre, bölgede toplam 40 ila 50 bin civarında ABD askeri bulunuyor ve bunlar kalıcı üsler, geçici tesisler ve ortak üsler arasında dağılmış durumda.
Dış İlişkiler Konseyi adlı düşünce kuruluşu, ABD'nin bölgede en az 19 lokasyonda hem kalıcı hem de geçici olmak üzere geniş bir askeri üs ağı işlettiğini bildiriyor. Bunlardan sekizi kalıcı üs olup Bahreyn, Mısır, Irak, Ürdün, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'nde.
Bu üsler hava operasyonları, denizlerin kontrolü, füze savunması, istihbarat toplama, lojistik sağlama ve "terörle mücadele" gibi başlıklarda kullanılıyor.
ABD’nin Ortadoğu’daki askeri varlığı tek bir modelden oluşmuyor; her ülkeyle yaptığı anlaşmanın içeriğine göre farklı hukuki ve askeri statüler söz konusu.
En temel ayrım ise ABD’nin Ortadoğu’da kullandığı üslerin büyük çoğunluğunun ABD toprağı olmaması. Bu üsler ev sahibi ülkenin egemenliği altında kalıyor, ancak ABD’ye bu üsleri kullanma, asker konuşlandırma ve operasyon yürütme hakkı veren ikili savunma anlaşmaları bulunuyor. Yani ABD genellikle bir üssün “sahibi” değil, uzun vadeli kullanıcısı oluyor.
1. ABD'ye tahsis edilen üsler
ABD kontrolündeki üsler, hukuken ev sahibi ülkenin toprağında olsa bile, günlük askeri kullanım ve operasyon açısından fiilen ABD tarafından yönetilen, ABD’nin ana komuta merkezi gibi çalışan üsler anlamına geliyor.
Katar: El Udeid Hava Üssü
Katar’daki El Udeid Hava Üssü teknik olarak Katar'ın toprağı ve egemenlik hakkı da ona ait. Ancak yapılan savunma anlaşmaları sayesinde ABD bu üste binlerce asker bulundurabiliyor, uçak ve savaş gemisi konuşlandırabiliyor ve operasyonlarını buradan yönetebiliyor.
Bu tür anlaşmalar genellikle “Status of Forces Agreement” (SOFA) adı verilen hukuki çerçeveye dayanıyor.
Bu kapsamda El Udeid Hava Üssü ABD’nin Ortadoğu’daki en büyük hava üssü ve CENTCOM ileri karargâhı konumunda. CENTCOM hava operasyonlarının merkezi burası olduğu gibi ABD'nin yaklaşık 10 bin askeri bu üsse konuşlu.
El Udeid'in NATO üssü olmadığını da not etmekte fayda var. Bu türden üsler NATO değil, doğrudan ABD’nin CENTCOM adlı bölgesel askeri komutanlığına bağlı.
Bahreyn Deniz Destek Faaliyetleri
Bahreyn'deki ABD Deniz Kuvvetleri Destek Faaliyetleri Merkezi askeri ve sivil personel de dahil olmak üzere yaklaşık 9 bin Savunma Bakanlığı personeline ev sahipliği yapıyor.
ABD Donanması'nın Beşinci Filosu'na ev sahipliği yapan üs, bölgedeki gemilere, uçaklara, birliklere ve uzak bölgelere güvenlik sağlamak amacıyla kullanılıyor.
Bu üs de teknik olarak Bahreyn'in toprağı. Ancak 5. Filo karargâhı, ABD Donanması’nın bölgedeki ana komuta merkezi. Bu üs NATO’ya ait değil; tamamen ABD’nin ulusal askeri varlığının bir parçası olarak geçiyor.
2. ABD erişimli ülke üsleri
ABD’nin üssü sürekli kontrol etmediği ama ihtiyaç duyduğunda kullanabildiği bir model. Bu üs esas olarak ev sahibi ülkenin kendi üssü ve normalde o ülkenin ordusu tarafından işletiliyor. ABD burada kalıcı komuta merkezi kurmuyor; genellikle belirli birlikler, uçaklar veya sistemler geçici veya sınırlı şekilde konuşlandırılıyor.
Kuveyt: Arifjan Kampı
Arifjan Kampı Kuveyt şehrinin yaklaşık 55 km güneydoğusunda bulunan önemli bir ABD Ordusu üssü. 1999 yılında inşa edilen üs, özellikle ABD CENTCOM sorumluluk alanı içinde olmak üzere, Ortadoğu'daki ABD askeri operasyonları için birincil lojistik, tedarik ve komuta merkezi olarak hizmet veriyor.
Yine Kuveyt'teki Ali El Salem Hava Üssü de hava operasyonları ve drone faaliyetleri için kullanılıyor.
Bunların statüsü ABD tarafından kullanılan Kuveyt üsleri. NATO ile doğrudan bağlantıları bulunmuyor.
BAE: El-Dhafra hava üssü
El-Dhafra ise istihbarat toplama ve muharebe hava operasyonlarını desteklemeye odaklanmış stratejik bir üs. Üste, F-22 Raptor hayalet savaş uçakları ve insansız hava araçları ile havadan uyarı ve kontrol sistemleri (AWACS) dahil olmak üzere çeşitli gözetleme uçakları gibi gelişmiş uçaklar mevcut.
Yine BAE'deki Jebel Ali Limanı da ABD Donanması’nın en yoğun kullanılan limanlarından biri.
Bunlar da yukarıda bahsi geçen üslerle benzer şekilde ev sahibi ülke anlaşması kapsamında kullanılıyor; NATO üssü değiller.
Suudi Arabistan: Prens Sultan Hava Üssü
Suudi Arabistan'daki Prens Sultan Hava Üssü'nde patriot ve THAAD füze savunma sistemleri konuşlu. Burası, ABD hava savunmasının kritik merkezlerinden biri olarak görülüyor.
Bu da benzer şekilde bir NATO üssü değil, Suudi Arabistan'ın sahipliğinde ABD askerlerinin konuşlandığı bir üs konumunda.
Ürdün: Muvaffak El-Salti Üssü
Ürdün'deki Muvaffak El-Salti Üssü, ABD hava operasyonları için önemli bir merkez. Bu üs genellikle Suriye ve Irak operasyonları için kullanılıyor.
Bu üs de benzer şekilde NATO üssü değil, ABD erişimli bir Ürdün üssü.
3. ABD'nin de görev aldığı koalisyon üsleri
Bu model özellikle Irak ve Suriye’de IŞİD’e karşı kurulan uluslararası koalisyon kapsamında ortaya çıktı.
Koalisyon üslerinin temel özelliği şu: Üs, ya ev sahibi ülkenin egemenliği altında kalıyor ya da savaş/kriz koşullarında oluşturulmuş geçici bir askeri tesis oluyor. ABD bu üsleri tek başına kontrol ettiğini iddia etmiyor. Bu koalisyonun içinde ABD dışında İngiltere, Fransa, Almanya, Kanada ve diğer bazı ülkeler de bulunabilir.
Irak'taki koalisyon üsleri
Irak söz konusu olduğunda ise üslerin yasal statüsü değişiyor.
Irak'ta Ayn el-Esad Hava Üssü ve Erbil Hava Üssü var. ABD askerleri burada eğitmen, istihbarat ve lojistik görevlerinde yer alıyor. Ancak bu üsler IŞİD’e karşı koalisyon kapsamında faaliyet gösteriyor. Yani "koalisyon üsleri" olarak geçiyor.
Buralarda ABD tek başına değil, çok uluslu bir yapı mevcut.
Suriye koalisyon üsleri
Kuzeydoğu Suriye’de küçük ABD üsleri ve ileri operasyon noktaları mevcut. Bu üsler de IŞİD’e karşı operasyonlar için kullanılıyor.
4. NATO üsleri
Bu üsler de NATO'nun komuta yapısına bağlı olan, birliğe üye ülkelerin toprağında bulunan ve ABD'nin önemli kullanıcıları arasında bulunduğu tesisler.
Örneğin, NATO'nun Irak'ta "NATO Misyonu Irak" adlı bir askeri eğitim tesisi var. Kuveyt'te de NATO-İstabul İşbirliği Girişimi (ICI) Bölgesel Merkezi mevcut. Örgütün ayrıca Ürdün'de bir İrtibat Ofisi bulunuyor.
En önemli üsleri ise Türkiye'de. Ancak Türkiye'de doğrudan "ABD toprağı" sayılan müstakil bir ABD üssü yok; ancak Türkiye ile ABD arasındaki ikili anlaşmalar ve NATO çerçevesinde ABD askerlerinin kullanımına tahsis edilmiş askeri tesisler mevcut. Milli Savunma Bakanlığı, bu tesislerin mülkiyetinin Türkiye'ye ait olduğunu ve "Türk Üssü" statüsünde olduklarını vurguluyor.
İncirlik Hava Üssü (Adana)
Adana'daki İncirlik Hava Üssü'nün statüsü, Türk Hava Kuvvetleri'ne ait bir ana jet üssü. ABD Hava Kuvvetleri'nin 39. Hava Üssü Kanadı (39th Air Base Wing) burada konuşlu.
Burası bölgesel operasyonlar için lojistik destek, havadan yakıt ikmali ve depolama merkezi olarak kullanılıyor. NATO’nun nükleer caydırıcılık politikası kapsamında taktik nükleer silahların burada depolandığı biliniyor.
Kürecik Radar İstasyonu (Malatya)
Burası da NATO Avrupa Aşamalı Adaptif Yaklaşımı (EPAA) çerçevesinde kurulan bir radar istasyonu.
AN/TPY-2 tipi gelişmiş radar sistemiyle balistik füze tehditlerine karşı erken uyarı sağlamakla görevli. Teknik operasyonu ABD ordusu tarafından yürütülüyor, elde edilen veriler NATO komuta merkezlerine iletiliyor.
İzmir Hava İstasyonu
NATO Müttefik Kara Komutanlığı (LANDCOM) karargahına ev sahipliği yapıyor.
ABD Hava Kuvvetleri'nin 425. Hava Üssü Filosu tarafından desteklenen bir idari ve lojistik merkez konumunda.