Reformlar, kadınların eğitime ve iş hayatına erişimini artırıyor; kadınlar üniversitelerde %54, araştırmada %61’e ulaştı, 2025’te 380 binden fazlası kredi aldı. Ancak toplumsal normlar ve cinsiyete dayalı şiddet ilerlemeyi hâlâ kısıtlıyor.
Özbekistan, küresel Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Yönetişim Endeksi'nde 103'üncü sıradan 52'nciliğe çıkarak 51 basamak birden yükseldi. Bu sıçrama, eşitlik hükümlerini anayasa, ulusal kalkınma stratejisi ve 110'dan fazla ayrı yasal düzenleme çapında güvence altına alan kapsamlı bir mevzuat reformu sayesinde gerçekleşti.
REKLAM
REKLAM
Dünya Bankası'nın 2026 "Women, Business and the Law" (Kadınlar, İş Dünyası ve Hukuk) raporunda Özbekistan, 190 ekonomi arasında 43 sıra birden yükselerek 48'inci sırada yer alıyor ve 100 üzerinden 82,1 puanlık yasal çerçeve notuyla, 67 olan küresel ortalamanın üzerine çıkıyor. Ülke; hareketlilik, aile, ücret, çocuk bakımı ve mülkiyet hakları alanlarında azami puan aldı; işgücü ve emeklilik mevzuatında da ek ilerleme kaydetti.
2024 parlamento seçimlerinin ardından kadınlar, Yasama Meclisi'ndeki sandalyelerin %38'ini, Senato'nun %27'sini ve yerel meclislerdeki koltukların %32,5'ini dolduruyor.
Eğitim ve dijital beceriler
Kadınlar bugün Özbekistan'daki yükseköğrenim öğrencilerinin %54'ünü oluşturuyor; 2026 itibarıyla 904 binden fazlası üniversiteye kayıtlı. Stajyerlerin, araştırma görevlilerinin ve doktora öğrencilerinin ise %61'i kadın.
Hükümet, düşük gelirli kadınların erişimini genişletmek için harekete geçti: yoksul ailelerden gelen kadınlara ayrılan devlet destekli lisans kontenjanı 2.000'den 4.000'e çıkarılarak iki katına yükseltildi. En az beş yıllık mesleki deneyimi olup yükseköğrenim diploması bulunmayan kadınlar için, harçlı programlara ayrılan kontenjan ise 500'den 2.500'e yükseltilerek beş kat artırıldı.
<p,>Dört çocuk annesi ve Andicanlı girişimci Muqaddas Sodikova, bu programa başvurmadan önce 12 yıl boyunca evden eğitim gördü ve ardından Andican Devlet Pedagoji Enstitüsü'ne kaydoldu. Daha sonra UNDP desteğiyle bir işletme kurdu; Sam Bright Line adlı şirketi bugün 18 sürekli ve 180'den fazla mevsimlik çalışan istihdam ediyor.
Özbekistan, dijital eğitimde de dikkat çekici bir istisna. Coursera'nın "Üretken Yapay Zekâda Toplumsal Cinsiyet Uçurumu" analizine göre, kadınların üretken yapay zekâ kurslarına kayıt oranının %58,9 ile çoğunluğu oluşturduğu dünyadaki tek ülke konumunda.
İş dünyasında ve girişimcilikte kadınlar
Kadın girişimciliği hız kazanıyor. 2025 yılında 380 binden fazla kadın, kendi işini kurmak için toplam 1,52 milyar avroya ulaşan kredi kullandı. Hedefli kredi, mentorluk ve eğitim programlarından oluşan daha geniş kapsamlı hamle, yaklaşık 2,3 milyon kadını gelir getirici faaliyetlere yönlendirdi.
BRB Bank, yalnız başına 11 binden fazla kadın girişiminin finansmanını üstlendi ve toplamda yaklaşık 29,34 milyon avroluk kredi sağladı; bu bilgiyi bankanın daire başkan yardımcısı Zulfiya Saburova paylaştı.
"Krediler, yedi yıllık geri ödeme süresi ve iki yıllık geri ödemesiz dönem de dahil olmak üzere avantajlı koşullarda veriliyor" dedi.
Bazı yararlanıcılar ihracat pazarlarına açılmayı başardı. Artatex LLC adlı tekstil şirketinin kurucusu Nargiza Bekmuratova'nın firması bugün ABD, Rusya, Azerbaycan ve Kazakistan'a ihracat yapıyor; yıllık ihracatı yaklaşık 3,72 milyon avroya ulaşmış durumda.
Dönüşen işyerleri
Kadınlar, uzun süre kendilerine kapalı kalan sektörlere yavaş yavaş adım atıyor. Ulusal hidroelektrik işletmecisi Uzbekhydroenergo'da artık 1.435 uzmanın 381'i kadın; bunların 40'ı yönetici pozisyonunda.
Semerkant'ta kadınlara tramvay sürücülüğü eğitimi veriliyor.
"Daha fazla kadına eğitim vermeye başladık, çünkü kadınların genellikle daha dikkatli araç kullandığını ve yolcularla iyi iletişim kurduğunu görüyoruz" diyen yerel tramvay işletmesinin müdürü Şerali Namatov'un yönettiği kurumda bugün 80 çalışanın 14'ü kadın.
Önemli bir yasal engel ise, kadınların otobüs ve ağır yük kamyonu şoförü olarak çalışmasını yasaklayan kısıtlamaları kaldıran 85 sayılı Hükümet Kararı ile ortadan kalktı.
Reformun önemi sembolizmin ötesine geçiyor: İstihdam ve Sosyal Koruma için Küresel Hızlandırıcı'nın 2025 tarihli bir girişimine göre, Özbekistan'da çalışan kadınların %60'ı hâlen kayıt dışı ekonomide yer alıyor ve girişim, bu kadınların emeklilik ve sağlık sigortasına erişebilecekleri kayıtlı işlere geçişini hedefliyor.
Köklü toplumsal engeller
Reformlara rağmen toplumsal cinsiyete dayalı şiddet (GBV) ve zararlı toplumsal normlar büyük sorun olmaya devam ediyor. UN Women'a göre Orta Asya'daki tüm ülkelerde yasal çerçeveler bulunmakla birlikte, uygulamada ciddi açıklar var.
Senato'nun aktardığı resmi istatistiklere göre, yalnızca 2025'in ilk yarısında Özbekistan'da kadınlara yönelik taciz ve şiddete ilişkin 48.303 vaka kayda geçti; bu, bir önceki yılın aynı dönemine göre keskin bir artış anlamına geliyor. Aynı dönemde 6 binden fazla kişi hakkında ceza soruşturması başlatıldı.
Şiddet riski altındaki kadınlara 24 saat içinde koruma kararı verilebiliyor; sığınaklara ve hukuki desteğe erişebiliyorlar. Failler ise rehabilitasyon programlarına yönlendirilebiliyor ya da idari yaptırımlarla karşılaşabiliyor.
Ekim 2025'te Fergana bölgesinde, toplumsal cinsiyete dayalı şiddet mağdurları için yeni bir sığınak açıldı; burada sosyal, hukuki ve psikolojik destek sunuluyor.
UNDP Daimi Temsilcisi Akiko Fujii, "Hukuki ve eğitsel ilerleme kayda değer, ancak sürdürülebilir toplumsal cinsiyet eşitliği için erkeklerin de hanelerde, işyerlerinde ve topluluklarda aktif müttefikler haline gelmesi gerekiyor" vurgusunu yapıyor.
2025 tarihli "Toplumsal Cinsiyete Dayalı Şiddete Karşı 16 Günlük Aktivizm" kampanyası ve toplumun kapasitesini geliştirmeye yönelik programlar gibi girişimler, toplumsal normları dönüştürmeyi ve koruyucu mekanizmaları güçlendirmeyi amaçlıyor.