İran ekonomisi savaş, ablukalar ve yükselen enflasyonla sınanıyor

İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolü, dünyanın enerji tedarikini sıkıştırarak küresel ekonomide ağır bir baskı yaratırken; İslam Cumhuriyeti’nin kendi ekonomisindeki zorluklar, savaş karşısında dayanma gücünü ve Washington’un taleplerine karşı koyma kapasitesini de test ediyor.

REKLAM

REKLAM

İranlılar, gıda, ilaç ve diğer temel ürünlerde hızla artan fiyatlarla karşı karşıya kaldı. Aynı zamanda, kritik sektörlerde grevlerin yol açtığı hasar ve hükümetin aylar süren internet kesintisi nedeniyle ülkede kitlesel iş kayıpları ve işletme kapanmaları yaşandı.

Savaşın ekonomik maliyeti ve ABD deniz ablukası İran için “çok büyük ve benzeri görülmemiş” düzeyde, Hadi Kahalzadeh dedi.

Hadi Kahalzadeh, İran’ın on yıllardır ekonomik baskı ve yaptırımlara direndiğini ve uyum sağlama kapasitesinin tamamen ortadan kalkmadığını da belirtti.

“İran muhtemelen tam bir ekonomik çöküşten ya da temel mallarda tümüyle kıtlık yaşanmasından kaçınabilir, ama bunun bedeli çok ağır olacak,” dedi. “Asıl bedel, daha yüksek enflasyon, daha fazla yoksulluk, zayıflayan hizmetler ve çok daha zor bir günlük hayat üzerinden sıradan İranlılara yıkılacak.”

Uluslararası Para Fonu (IMF), İran ekonomisinin gelecek yıl yaklaşık 6 puan daralacağını öngörüyor. İran’ın resmi istatistik kurumu, nisan ortasında yıllık enflasyonun yüzde 53,7 olduğunu, gıda enflasyonunun ise geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 115’i aştığını açıkladı.

Bu arada, İran para birimi riyal son bir yılda değerinin yarısından fazlasını yitirdi. Geçen ayın sonunda 1 dolar 1,9 milyon riyale gerileyerek tarihin en düşük seviyesini gördü. Ekonomik sıkıntılar, ocak ayında ülke geneline yayılan kitlesel protestoları da körükledi.

Temel ürünlerde fahiş fiyatlar

Tahran merkezinde bir üst geçidin altında park etmiş 56 yaşındaki Hossein Farmani, müşteri bekleyen diğer taksicilerle birlikte boşta bekliyordu. Bagajı açıp bir çaydanlık çıkardı, kendine bir bardak çay doldurdu. Geçen yıl yaşanan baş döndürücü fiyat artışlarını düşündü. Süt gibi ürünlerle birlikte çayın fiyatı da savaşın başlamasından bu yana yüzde 50’nin üzerinde arttı.

Farmani, “İşler bu yönde gitmeye devam ederse çok daha fazla sıkıntı çekeceğiz,” dedi.

Fiyatlar zaten son iki yıldır istikrarlı biçimde tırmanıyordu. Ancak Associated Press’in (AP) savaş başlamadan önce şubat ayında Tahran’daki marketlerde yaptığı tur, o tarihten bu yana büyük sıçramalar yaşandığını ortaya koydu: Tavuk ve kuzu eti yüzde 45, pirinç yüzde 31, yumurta ise yüzde 60 zamlandı.

İranlı yetkililer, bel bükücü fiyatlara katlanabilmeleri için halka yardımcı olacak önlemler açıkladı. Ancak Tahran Üniversitesi’nden ekonomist Taymur Rahmani’nin önde gelen ekonomi gazetesi Dunya-ye Eqtesad’da yakın zamanda yazdığına göre, asgari ücrete yüzde 60 zam ve temel mallar için kupon programları gibi bu politikaların birçoğu enflasyonu körüklüyor.

Savaş başladığından bu yana başkentte otobüs ve metro ulaşımının ücretsiz hale getirilmesi de şehirde geçim derdindeki taksi şoförlerine pek yaramıyor.

Yakında bekleyen 73 yaşındaki başka bir şoför, Mohammad Deljoo, iki çocuklu ailesini günlük 4 dolarlık bir gelirle geçindirdiğini söyledi. Mağazalarda mal kıtlığı olmadığını, sorunun “fahiş fiyat”tan kaynaklandığını savundu.

“Sadece ekmek, patates gibi mutlaka almamız gerekenleri alıyoruz. Yumurta bile artık bizim için çok pahalı,” diyen Deljoo, lastik ve diğer yedek parçaların fiyatının bir yıldan kısa sürede beş kat arttığını belirtti.

“Bugün başka, yarın başka fiyat. Böyle şey olur mu?” diye sordu.

İş kayıplarının arttığı ortamda birçok İranlı para kazanmak için yeni yollar arıyor. 32 yaşındaki Ali Asghar Nahardani, çalıştığı araç çağırma uygulamasının bir aydan uzun süredir kendisine ödeme yapmadığını söyledi. Geçim masraflarını karşılayabilmek için seyyar satıcılığa yönelmiş.

“Sadece günü kurtararak yaşıyoruz. Savaş koşulları sürerken bu durumu atlatmaya çalışıyoruz," dedi.

Savaş İran orta sınıfının çöküşünü derinleştiriyor

Hürmüz Boğazı'nın kapatılması, dünya genelinde enerji fiyatlarını yukarı çekti. Ancak İran’da savaş, onlarca yıllık yaptırımların ardından bir zamanlar kalabalık ve müreffeh olan orta sınıfın yıkımında yeni bir aşama anlamına geliyor.

Marburg Üniversitesi Orta Doğu ekonomisi profesörü Mohammad Farzanegan’ın anlattığına göre, 2019’a gelindiğinde İran orta sınıfı nüfusun yaklaşık yüzde 55’ine kadar gerilemişti. Yeni yaptırım turları ile savaşlar, yolsuzluk ve ekonomik kötü yönetim bu oranı daha da aşağı çekti.

Birleşmiş Milletler’in kalkınma ajansının mart ayı sonunda yayımladığı rapora göre savaş, muhtemelen birkaç milyon İranlıyı yoksulluk sınırının altına itecek.

Tahran merkezinde yaşayan bir spor eğitmeni, ekonomik krizi İran toplumu için aynı zamanda bir ruh sağlığı krizi olarak tanımladı. Birçok müşterisinin artık ders ücretini ve antrenman seanslarını karşılayamadığını söyledi. Elinde kalan az sayıdaki müşteri ise depresyon belirtileriyle nasıl başa çıkabileceklerini konuşmaya yönelmiş durumda.

“Sistem adeta çöküyor. İşten çıkarmalar fabrikalarda, şirketlerde, start-up’larda, hangi iş kolundaysanız orada yaşanıyor,” dedi. Güvenlik endişesi nedeniyle Telegram üzerinden gönderdiği bir sesli mesajda isminin gizli kalması şartıyla konuştu.

Eğitmen, mutfak alışverişini ciddi biçimde kıstığını söyledi.

“En son yaklaşık iki ay önce et aldım.” Bir yıl önce eşinden boşandıktan sonra başladığı terapi seanslarını da bırakmış. “Psikoloji alanında yüksek lisans yapıyorum. Bu da kaygılarımla başa çıkmam için bana bazı araçlar sağlıyor,” dedi.

Başkent yakınlarındaki Karaj’da yaşayan bir kişi ise çalıştığı sigorta şirketinde oto ve konut poliçelerinin satışının dibe vurduğunu anlattı. Ailelerin yoksulluğa sürüklendiğini belirten bu kişi de, misilleme korkusu nedeniyle isminin gizli kalması şartıyla konuştu.

Ocak ayındaki kitlesel hükümet karşıtı protestolara katılan Karaj sakini, uzun süredir devam eden gerilemeyi “ağır sistemik yolsuzluğa” ve İslam Cumhuriyeti’nin Lübnan, Yemen ve Irak’taki militan gruplara verdiği pahalı desteğe bağladı.

“Çoğu insan hükümeti ve onun hırslarını suçluyor” diye WhatsApp mesajında yazdı.

Liderlerden halka çağrı

İranlı yöneticiler, halkın gönlünü almaya çalışırken aynı zamanda savaşa destek uğruna ekonomik acıya katlanmaları için çağrıda bulunarak iç cepheyi sağlam tutmaya çalışıyor.

Cuma günü resmi Telegram kanalından yayımladığı bir dizi mesajda, yeni dini lider Mücteba Hamaney, çatışmanın mevcut safhasını bir “ekonomik savaş alanı” olarak tanımladı ve işverenlere “mümkün olduğunca işten çıkarmalardan kaçının” çağrısı yaptı. Hamaney’nin, savaşın başlarında İsrail hava saldırılarında yaralandığı ve henüz kamuoyu önüne çıkmadığı düşünülüyor.

Savaş çabalarında ve ABD ile yürütülen görüşmelerde öne çıkan isimlerden biri haline gelen Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da İranlılara harcamalarında “tutumlu” olmaları çağrısında bulundu. Resmi Telegram hesabında, kamu yöneticileriyle halkın ekonomik etkileri hafifletmek için “birbirine yardım etmekle yükümlü” olduğunu yazdı.

ABD ablukası, İran’ın Körfez’deki hayati ticaretini kısıtladı. Farzanegan’a göre İran ticaretinin, özellikle ülkeye milyarlarca dolar kazandıran petrol ihracatının yüzde 90’ından fazlası güney limanlarından geçiyor.

Taksi şoförü Farmani, ABD ve İsrail’le “aşağılayıcı” olarak nitelendirdiği bir barışı kabul etmek istemediğini söyledi.

“Bu kadar çok şehit vermiş ve hâlâ uğruna canını feda etmeye hazır bu kadar insanı olan bir ülke, dünyanın öbür ucundakilerin bize şart koşmasına basitçe izin veremez.”