'Yeşil çamur' Avrupa kıyılarında görülüyor; ısınan sular, kanalizasyon ve tarımsal akıntı zehirli alglerin çoğalmasını körüklüyor.
“Kirlilikten önceki güzel plajımızı hatırlıyorum” diyor Brittany sakini Jean Hascoet; kendisi yerel kampanya grubu Baie de Douarnenez Environnement’in başında. “Şimdi, kasabamızın yakınında binlerce domuz varken her şey farklı.”
REKLAM
REKLAM
Fransa ve İspanya genelinde, Avrupa’nın kıyıları zehirli alg patlamalarıyla boğuluyor. Bilim insanları neden konusunda net: On yıllardır su yollarına sızan kimyasallar. Kötü yönetilen insan atıkları, ayrıca giderek büyüyen endüstriyel çiftliklerden gelen gübre ve fazla hayvan dışkısı sorumlu tutuluyor.
İklim değişikliğiyle ısınan denizler, alglerin hızla büyümesini daha da körüklüyor; bu algler hassas ekosistemleri bozuyor, balık ve bitki yaşamını öldürüyor. Bazı türleri insanlarda bulantı, kusma ve deri döküntülerine yol açabiliyor, bu da bu yaz kıta genelinde yüzlerce yüzme yasağının ilan edilmesine neden oldu.
İklim araştırmaları yapan DeSmog (kaynak İngilizce), Avrupa’daki en ağır etkilenen noktalardan bazılarını ziyaret ederek geçimini ve sağlığını temiz sulara borçlu olan balıkçılarla, yüzücülerle ve işletme sahipleriyle görüştü.
‘İspanya’nın kurban bölgesi’: Tarım, koruma altındaki bir lagünü tehdit ediyor
“Beni bir daha o suda yüzerken göremezsiniz” diyor Fina.
Murcia’da yaşayan 84 yaşındaki Fina, eşiyle birlikte Avrupa’nın en büyük tuzlu lagünü olan Mar Menor’un batı kıyısındaki Los Urrutias’ta, deniz kıyısında oturuyor. Çürüyen deniz yosunları kıyıda yığılıyor ve ağır bir koku yayıyor.
“Burası eskiden cennetti. Deniz denizatıyla dolup taşıyordu” diyor Fina.
Son on yılda, İspanyollar ve yabancı turistler için gözde bir bölge olan Mar Menor’da, deniz yaşamını boğan alglerde keskin bir artış yaşandı.
İspanyol hükümeti 2022’de lagüne, korunma ve yeniden onarım hakkı tanıyan ‘hukuki kişilik’ statüsü vermiş olmasına rağmen, lagün hâlâ tarımsal akış nedeniyle baskı altında.
Mavi-yeşil alg olarak da bilinen siyanobakteriler, büyüyebilmek için azot ve fosfor gibi besin maddelerine ihtiyaç duyuyor. Mar Menor bölgesindeki yoğun tarım, besin açısından zengin hayvan gübresi, sıvı dışkı ve gübre akışını bolca sağlıyor.
Çalışmalar, tarımın lagüne giren besin maddelerinin yaklaşık yüzde 85’inden sorumlu olduğunu, geri kalanının ise kentsel kaynaklardan geldiğini tahmin ediyor (kaynak İngilizce).
“Toprak hepsini kaldıramıyor” diyor biyolog ve Murcia’daki kampanya grubu Ecologistas en Acción’un sözcüsü Pedro Luengo. “Biz bir kurban bölgesiyiz.”
Lagünün doğu tarafında, yani tarım alanlarına en uzak kesimde bile, yerel yönetimler turistler için yapay bir cenneti korumak için yoğun çaba harcıyor. 2026’nın ilk üç ayında, Mar Menor’un kıyılarından ve yakınlardaki sulardan 4.000 tondan fazla alg topladılar; bu, yaklaşık 1.000 filin ağırlığına denk. Bu çalışma aynı zamanda besin maddelerinin tekrar suya karışmasını da önlüyor.
Ancak bu, geçimini lagünden sağlayanları korumaya yetmedi.
“Eskiden çok daha fazla çipura ve karides yakalardık. Şimdi av çok daha küçük” diyor Lo Pagánlı balıkçı Rubén Albaladejo. “Mar Menor, herkesin çöpünü ve atığını döktüğü bir kanalizasyon.”
Artan su sıcaklıkları bu türlerin üreme yeteneğini de zayıflatıyor: “30 dereceye ulaştık, bu daha önce hiç görmediğimiz bir şeydi” diyor Albaladejo.
Bilim insanları, Ağustos ayında yaptıkları uyarıda, insan kaynaklı iklim değişikliğinin, World Weather Attribution’a göre, Akdeniz’deki zirve deniz sıcaklıklarına yaklaşık 2°C, Batı Avrupa denizlerine ise yaklaşık 1,4°C eklediğini belirtti. Akdeniz, Temmuz ayında ortalama 27,07°C’yle rekor kırdı.
İspanya çevre bakanlığı, domuz dışkısını arıtmanın yeni yolları ve koyunların açık meralara taşınması gibi, hayvancılık kaynaklı kirliliği azaltmaya yönelik sekiz projeye 11,5 milyon €’dan fazla kaynak sağlıyor. Bu projeler, lagünü kurtarmaya yönelik 675 milyon €’luk ulusal programın parçası, ancak 2025 sonunda bu bütçenin yalnızca yaklaşık yüzde 16’sı harcanmıştı.
Murcia bölge hükümeti, lagünün “kırılganlığı içinde istikrar” halinde olduğunu ve son yıllarda durumun iyileştiğini söylüyor. 2016’dan bu yana 15 yağmur suyu sistemi ve yağmur suyu deposu ile 33 kanalizasyon kollektörü inşa ederek, lagüne yapılan tüm kentsel atık su deşarjlarını sonlandırdığını belirtiyor ve çiftliklerden gelen hayvansal atıkları takip ve yönetmek için bir sistemin artık devrede olduğunu ekliyor.
2020’de Mar Menor Yasası’nın yürürlüğe girmesinden bu yana, tarımsal ve hayvancılık yönetimi önlemlerinin, yıllık azot girdisinde 5.000 tonluk bir azalmaya yol açtığını belirtiyor.
Ancak ana tehdidin, büyük bölümü Albujón deresinden lagüne taşınan, nitrattan zengin yeraltı suyu olduğunu savunuyor. Bu suyun yönetiminin merkezi hükümete ait olduğunu, Devlet’in Temmuz 2020’de söz konusu yeraltı suyunu kötü durumda ilan etmesine rağmen, hâlâ bir iyileştirme programı hazırlanmadığını ekliyor.
Bölge hükümeti ayrıca, ulusal yenilik ajansı CDTI ile birlikte yürüttüğü 5 milyon €’luk bir projede, nitrata doymuş suyu doğrudan yeraltı suyu rezervuarında ve giriş kanallarında arıtmak için tam ölçekli prototipler geliştirmeyi hedefliyor.
‘Göl öldü’: Kuzey İrlandalı balıkçılar en kötü yıllarıyla karşı karşıya
İki bin kilometre ötede, Kuzey İrlanda’da, Declan Coney de Birleşik Krallık’ın en büyük gölü olan Lough Neagh’in 2023’ten bu yana her yaz mavi-yeşil algler tarafından tahrip edildiğine tanık oldu.
“Balıkçılık nesilden nesile içimize işlendi” diyor Coney. Ancak “bu yıl balıkçılık için şimdiye kadarki en kötü yıl oldu. Göl öldü.”
Algin ağırlığı Coney’nin balık ağlarını kapattığı için alabalık ve yılan balığı sayıları son yıllarda kısmen oksijeni tüketen bu algler nedeniyle düşüşe geçti, balıklar ağların içine giremiyor.
2000’lerden bu yana göl, istilacı zebra midyelerinin kuşatması altında. Bu midyeler fitoplanktonu tüketerek diğer türleri hayati bir besin kaynağından mahrum bırakıyor, ayrıca ağlara yapışıp onları yırtıyor.
“(Balıkçılıkta) para yok” diyor, 1975’ten beri gölde çalışan Coney. “Artık geçim kaynağı değil.”
İspanya’da olduğu gibi, “Lough Neagh’deki besin maddesi kirliliğinin ana kaynakları tarım ve atık su” diyor Çevre Koruma Ofisi (OEP) baş bilim insanı Profesör Robbie McDonald. “Bu besin maddeleri, artık kötü şöhretli hale gelen alg patlamalarının nedenleri arasında.”
NEW Harmonica projesi ve 2024 Lough Neagh Raporu’ndan alınan tahminlere göre, fosfor girdilerinin yaklaşık yüzde 61’i tarımdan, yüzde 29’u ise kanalizasyon ve sanayi dahil şebekeye bağlı atık sulardan geliyor.
Kuzey İrlanda’nın hayvancılık sektörü, 2013’ten bu yana hükümetin genişleme planlarıyla hızla büyüdü; kümes hayvanı sayısı üçte bir oranında, domuz sayısı ise yüzde 74 arttı.
Bu yılın başlarında, sivil toplum kuruluşu Watershed Investigations ve Birleşik Krallık gazetesi The Guardian, yaklaşık 400 kilometrekareyi kaplayan ve Kuzey İrlanda’nın içme suyunun yüzde 40’ını sağlayan gölden alınan su örneklerinde sığır, domuz ve insan dışkısına dair kanıtlar buldu (kaynak İngilizce).
Lough Neagh’in su kalitesini iyileştirmeyi hedefleyen, hayvan yemindeki fosfor ve azot seviyelerini düşürmek ve gübre uygulamasını sınırlamak gibi düzenlemelerin güçlendirilmesi ve daha iyi uygulanması gerektiği, OEP’nin Nisan ayında yayımladığı bir raporda (kaynak İngilizce) belirtildi. Raporda çiftçilerden gelen olumlu yatırımlar ve çabalar not edilirken, sahada daha fazla destek ve denetim gerektiği ifade edildi.
“Su kalitesinin iyileşmesi için tarımsal ve atık su kaynaklı besin kirliliğinin birlikte ele alınması gerekiyor” diyor Profesör McDonald.
Dublin City University’de biyoterapötikler alanında doçent olan Dr Paul Leonard ise şu açıklamayı yapıyor: “Toprakta biriken fosfor göl tabanındaki tortularda depolanıyor ve daha sonra yeniden suya salınarak, dışarıdan gelen girdiler azaldıktan sonra bile alg büyümesini desteklemeye devam ediyor. Bu yüzden iyileşme zaman alacak.” Leonard, “Öncelik, hem tarım hem de atık su alanında sürekli eylem, çiftçilere destek ve arıtma altyapısına yatırım olmalı” diye ekliyor.
Gölün kuzeybatısında yaşayan Mary O’Hagan, COVID-19 pandemisi sırasında bir yaban yüzme grubu kurdu ve soğuk suyun ruh sağlığını iyileştirmekten kronik ağrıları hafifletmeye kadar büyük faydaları olduğunu keşfetti.
“Otuzlu yaşlarımda pek bir hayatım yoktu, kendime bakmıyordum. Lough Neagh’de yüzmek hayatımı tamamen değiştirdi” diyor O’Hagan. “Bir topluluğumuz vardı.”
Ancak ikinci alg patlaması yılından sonra, yüzme grubunu kapatmak zorunda kaldı.
“Sanki kıyamet gibiydi. Ufka kadar uzanan bezelye yeşili çamurla kaplı kıyıları görmek korkunçtu” diyor. “İnsanların bakterilere, alg veya kim bilir başka nelerle karşılaşacağı yüzmeler organize etmeyi, vicdanen sürdüremezdim.” Mavi-yeşil algler kusma, ishal ve cilt tahrişine neden olabiliyor.
‘İnsandan çok hayvan’: Gübre akışı Brittany’nin plajlarını zehirliyor
Fransa’nın kuzeybatısındaki Brittany bölgesi kendi ölümcül sorunuyla karşı karşıya: Deniz marulu algleri, 1980’lerden bu yana bölge plajlarında en az altı ölümle ilişkilendirildi. Bu algler parçalandığında, çürük yumurta kokan ve yüksek miktarda solunması halinde solunum yollarını tıkayan, akciğerlerde sıvı birikmesine yol açabilen ölümcül bir gaz olan hidrojen sülfür üretebiliyor.
Buradaki yerel halk, neden konusunda şüphelerini açıkça dile getiriyor. Turistik Saint-Brieuc kasabası yakınlarında, bir sakin, alglerden yayılan zehirli gazın solunmasının tehlikeleri ve belirtileri hakkında uyaran resmi bir tabelanın üzerine “les cochons” yani “domuzlar” yazmış.
“Bizde insandan çok hayvan var” diyor çevre yazarı Yves-Marie Le Lay; yerel plajında alg büyümesi tehlikeli seviyeye ulaştığında koruyucu maske takıyor. Brittany yarımadası Fransa yüzölçümünün yalnızca yüzde 5’ini kaplasa da, 6,8 milyon domuzu ülke toplam domuz sayısının yüzde 58’ine denk geliyor. “Bir gübre sorunumuz var, hepsi nehirlerde son buluyor.”
Fransa Sayıştay’ı Cour des comptes, 2021’de, etkilenen körfezlerdeki azotun yüzde 90’ından fazlasının tarımdan kaynaklandığını tespit etti.
Çevre aktivisti Fabrice Hamon, önümüzdeki aylardan endişe duyuyor. Kendi plajında, Plage de Penfoul’da, 2025’te E. coli nedeniyle kısmi yüzme yasağı uygulanmıştı. Bu yaz yaşanan kuraklık ise, gübreyle işlenen yakın tarlalardaki toprakta zararlı fazla besin maddelerinin birikmesine yol açtı.
“Şu anda tarlalarda bakteri birikimi var” diyor Hamon. “Tek gereken güçlü bir sağanak ve bingo. Bu yavaş etkili bir zehir: Azar azar, yoğun tarım kaynaklı kirlilik birikimi yüzünden ekosistemler bozuluyor.”
Hamon, yakın plajlara dökülen yaklaşık 20 nehirde bakteriyi izlemeye yönelik bir sistem üzerinde çalışıyor; böylece turistler ve yerel plaj kullanıcıları, La Météo Bacterio (kaynak İngilizce) adlı bir uygulama üzerinden uyarıları kontrol edebilecek.
Avrupa’nın başka yerlerinde ise vatandaşlar, Birleşik Krallık Çevre ve Hidroloji Merkezi’nin Bloomin’ Algae (kaynak İngilizce) uygulaması üzerinden mavi-yeşil alglerin varlığını bildirebiliyor. Uygulama Birleşik Krallık, Belçika, Yunanistan, Lüksemburg, Hollanda ve Norveç’te kullanılabiliyor.
‘Deniz ölmüştü’: Baltık’ta rekor sıcaklarda alg patlamaları
Hamon’unki gibi vatandaş bilimi projeleri, Avrupa’nın su yollarındaki kirliliğe karşı mücadelede hayati hale gelebilir.
Kuzey Almanya’da, çevre örgütü Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland’ın (BUND) Schleswig-Holstein şubesi öncülüğünde gönüllüler, Baltık Denizi’ne karışan besin maddesi akışını azaltmak ve kirlilik kaynaklarını tespit etmek amacıyla yerel nehirlerden ayda iki kez su örnekleri topluyor (kaynak İngilizce).
Grubun başkan yardımcısı Jürgen Leicher, 40 yıldır bu sularda yelken açıyor ve bu yılki alg patlamalarının şimdiye kadar gördüğünün en kötüsü olduğunu söylüyor.
Almanya’daki sıcaklıklar Haziran’da art arda üç gün rekor kırarak neredeyse 42°C’ye ulaştı. Ağustosta çekilen uydu görüntüleri, Baltık Denizi kıyılarına doğru dönen devasa alg bulutlarını gösteriyor. Algler sıcak sularda daha hızlı ve daha uzun süre büyüyor; yüksek sıcaklıklar, onların besinleri sindirmesini ve çoğalmasını hızlandırıyor.
“Yüzlerce mil boyunca sarı-kahverengi, kirli bir denizde yelken açarken gerçekten korkuyorsunuz” diyor Leicher. “Bu alglerin içinden geçerken deniz ölmüştü. Kuş yok, memeli yok, balık yok. O kadar boş ki.”
Deutsche Umwelthilfe’de deniz koruma uzmanı olan Isabel Seeger, sorunun kaynağının açık olduğunu söylüyor: “Yüksek gübre tüketimine ve yoğun hayvancılıktan gelen dışkıya bağımlı mevcut tarım sistemimiz, Baltık Denizi’ndeki ötrofikasyonun en büyük nedeni.”
Hükümetlerarası kuruluş HELCOM, tarımın, Baltık’a yayılan dağınık besin akışındaki azotun yüzde 90’ına, fosforun ise yüzde 80’ine kadarından sorumlu olduğunu tahmin ediyor.
Tarım gübresi girdilerine sıkı sınırlar getirmek gibi, besin kirliliğini azaltmaya yönelik onlarca yıllık hükümetlerarası çabaya rağmen, Baltık, artan sıcaklıklarla birleşen çevresel tahribattan kurtulmakta zorlanıyor.
Her yıl algler öldüğünde deniz tabanına çökerken büyük miktarda fosforu da beraberinde götürüyor. Bu fosfor daha sonraki yıllarda yeniden denize salınıyor; deniz ısındıkça hızlanan tehlikeli bir kısır döngü oluşuyor.
Bilim insanları, zararlı alg patlamalarını sınırlamak için besin kirliliğinin mutlaka azaltılması gerektiğini ve bunun da tarım uygulamalarının dönüştürülmesi anlamına geldiğini vurguluyor.
12 yıl boyunca Almanya Tarım Bakanlığı’na danışmanlık yapan Kiel Üniversitesi’nden (CAU) Profesör Friedhelm Taube, “Ne yapılması gerektiği konusunda bilim açık” diyor.
Hükümetlerin, çiftçilerin daha az nitrat yüklü gübre kullanmalarını desteklemesi, topraklardan nehir, göl ve denize karışmadan önce fazla besin maddelerinin bir kısmını emen çimyonca gibi yakalama bitkileri ekmeleri ve sınırlı arazide hayvan sayısını hektar başına bir hayvansal üretim birimine düşürmeleri gerektiğini söylüyor. Bu, yalnızca bir süt ineğine veya yaklaşık üç domuza denk gelen, bir teknik terim (kaynak İngilizce).
Murcia’daki kampanyacılar için de seçenekler aynı ölçüde keskin: Luengo, “Ya Mar Menor’u mahvederiz ya da tarım modelini dönüştürürüz” diyor.
Ek araştırma: Joey Grostern ve Louis Bontempts