Kasım ayında AB yetkililerinin Barroso madeninin “stratejik” statüsünü kaldırmayı reddetmesinin ardından, dava sürecin önemini daha da artırıyor.
Kuzey Portekiz'deki lityum madenciliği üzerine yıllardır kaynayan anlaşmazlık, Avrupa'nın en yüksek mahkemesine taşındı.
Çevre ve halk örgütleri, Avrupa Komisyonu'nun Barroso lityum projesine 'stratejik' statüsü verme kararına karşı Avrupa Adalet Divanı'nda dava açtı.
Bölge sakinlerini temsil eden Associação Unidos em Defesa de Covas do Barroso (UDCB) derneği ile çevre hukuku kuruluşu ClientEarth, 5 Şubat Perşembe günü itirazlarını mahkemeye sundu. Başvuruda, çevresel, sosyal ve güvenlik risklerine ilişkin yeni kanıtlar ortaya çıkmasına rağmen Komisyonun projeyi yeniden değerlendirmediği savunuldu.
Dava, AB'nin 2024 tarihli Kritik Hammaddeler Yasası etrafında dönüyor. 'Stratejik' kabul edilen projeler, elektrikli araçlar ve piller gibi yeşil ürünler için tedariki güvence altına almak amacıyla daha hızlı izin süreçleri, finansmana daha kolay erişim ve daha az bürokratik engelden yararlanıyor.
Tedarik güvenliği ile yerel etkiler arasındaki denge
Trás-os-Montes ('dağların arkasında') bölgesindeki Boticas yakınlarında yer alan önerilen maden sahası, pillerde ve cep telefonu bileşenlerinde kullanılan lityumun başlıca kaynağı olan spodümen açısından Avrupa'nın bilinen en büyük yatağının üzerinde bulunuyor.
Ancak maden, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından bir 'Küresel Öneme Sahip Tarımsal Miras Sistemi' olarak tanınan ekolojik bir peyzajın içinde yer alıyor.
Çevre örgütleri, projeye stratejik statü verilmesinin su kaynakları, biyolojik çeşitlilik ve yerel geçim kaynaklarına yönelik belgelendirilmiş riskleri görmezden geldiğini uzun süredir savunuyor.
Buna rağmen Avrupa Komisyonu, Mart 2025'te Barroso'yu AB genelindeki 47 'stratejik' proje arasına aldı.
Geçen yıl haziranda kampanyacılar, projenin listeden çıkarılması için Komisyona başvurdu. Komisyon bu talebi kasım ayında reddetti ve AB çevre mevzuatına uyumun denetlenmesinin Portekiz makamlarının sorumluluğunda olduğunu savundu.
Ardından AB yetkilileri, aralık ayında projenin statüsünü koruyacağını, çevre gruplarının itirazlarına rağmen, azaltım ve izleme önlemlerine ilişkin değerlendirmelerin yerel su kaynakları üzerindeki baskıyı sınırlayacağını belirterek açıkladı.
UDCB ve ClientEarth ortak açıklamalarında, projenin kamu yararına olduğu varsayılırken risklerinin görmezden gelinmesinin 'temel AB hukuk ilkelerini zayıflattığını' ve bu tür kırsal bölgeleri enerji dönüşümü uğruna 'gözden çıkarılmış bölgeler'e dönüştürebileceğini ifade etti.
Avrupa'da batarya hammaddeleri yarışı kızışıyor
Bu anlaşmazlık, AB'nin iklim ve sanayi hedefleri için kritik önemdeki malzemelerde, başta Çin olmak üzere yabancı tedarikçilere bağımlılığı azaltmaya çalıştığı bir dönemde yaşanıyor.
Portekiz hükümeti projeye destek vererek geliştirici Savannah Resources'a 110 milyon avro tutarında finansman sağladı.
Şirket yetkilileri, madenin her yıl yüz binlerce, hatta potansiyel olarak bir milyona kadar elektrikli araç batarya paketi için yeterli lityum üretebileceğini ve böylece projeyi AB'nin planlanan en önemli lityum kaynaklarından biri haline getireceğini söylüyor.
Ancak çevresel kaygılar sürüyor.
Lityum piller için hayati önemde olsa da, çıkarılması ve işlenmesi yoğun su kullanımı gerektirebiliyor ve kirlilik riski taşıyor. Lityumun çıkarılması hâlâ tartışmalı.
Savannah, tasarım değişiklikleri ve izleme önlemlerinin yerüstü ve yeraltı sularına yönelik riskleri önemli ölçüde azalttığını ve AB'nin su koruma kurallarına uyumu güvence altına aldığını iddia ediyor.
Barroso projesi, Avrupa'nın en yüksek mahkemesi için bir turnusol kâğıdı işlevi görüyor. Mahkemenin kararı, Kritik Hammaddeler Yasası kapsamında stratejik statü verilen diğer madencilik projelerini de etkileyebilir ve madencilik ile ticari çıkarların yerel muhalefete ağır basıp basmayacağını belirleyebilir.