Gökbilimciler ilk kez uzak bir galaksideki bir kara delikten çıkan ultra hızlı rüzgarları gözlemlemeyi başardı. Bu bulgu, evrenin en gizemli olgularından birine ışık tutuyor.
Çok uzak bir galakside, bir kara delik Dünya'daki insanların kavramakta zorlanacağı ölçekte güçlü rüzgarlar estiriyor. Küresel bir astronom ekibi bu olguyu ilk kez doğrudan gözlemlemeyi başardı.
Güneşimizin 30 milyon katı büyüklüğündeki dev kara delik, Dünya'dan yaklaşık 130 milyon ışık yılı uzaklıktaki sarmal galaksi NGC 3783'te bulunuyor.
İki önde gelen X-ışını uzay teleskobunu kullanarak, astronomlar kara deliğin çevresindeki her şeyi yuttuğunu ve galaksinin merkezindeki son derece parlak ve etkin bir bölgeyi, yani Aktif Gökada Çekirdeği'ni (AGN) beslediğini tespit etti.
Bu maddeyi yutarken kara delik parlak, kısa süreli bir X-ışını parlaması yaydı; bu parlamanın yerini hızla ultra hızlı rüzgarlar aldı. Bazı rüzgarlar saniyede neredeyse 60 bin kilometreye, yani ışık hızının yüzde 20'sine ulaştı.
Hollanda Uzay Araştırmaları Kurumu'ndan (SRON) Liyi Gu, "Bir kara deliğin rüzgarları bu kadar hızlı oluşturduğunu daha önce izlemedik," dedi.
Araştırma ekibine liderlik eden Gu, "İlk kez, bir kara delikten gelen hızlı bir X-ışını ışık patlamasının ultra hızlı rüzgarları anında nasıl tetiklediğini gördük; bu rüzgarlar yalnızca bir günde oluştu," diye ekledi.
Ekibin araştırması bu hafta uluslararası Astronomy & Astrophysics. dergisinde yayınlandı.
Gözlem için derin uzay teleskopları kullanıldı
Evrenin en yakalanması zor olaylarından biri olan bu olguyu incelemek için Gu ve meslektaşları 2 güçlü teleskop kullandı: Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) XMM-Newton'u ve X-Işını Görüntüleme ve Spektroskopi Misyonu (XRISM).
XMM-Newton, başlangıçtaki parlamanın evrimini izledi ve rüzgarların kapsamını değerlendirdi; XRISM ise parlamayı ve rüzgarları saptayarak hızlarını ve yapısını inceledi.
ESA XMM-Newton projesinde görevli bilim insanı Erik Kuulkers, "Keşifleri, tüm ESA misyonlarının temel unsuru olan başarılı işbirliğinin bir ürünü," dedi.
Çalışmanın yazarları, rüzgarların kara deliğin dolaşık manyetik alanı "çözüldüğünde" oluştuğuna inanıyor. Bu sürecin, kendi galaksimizdeki büyük güneş patlamalarına, yani koronal kütle atımlarına benzediğini söylüyorlar.
Çalışmanın ortak yazarı ve ESA XRISM projesi bilim insanı Matteo Guainazzi, "Güneş'ten fırlayan patlamalara benziyor, ama neredeyse hayal edilemeyecek ölçekte," dedi.
Araştırmacılar, bu benzerliklerin güven verici olduğunu, süper kütleli kara deliklerin bazen yerel yıldızımız gibi davranabildiğini göstererek bu cisimlerle ilgili gizemin bir kısmını ortadan kaldırdığını belirtiyor.
Bilim insanları, rüzgar hızlarının saniyede bin 500 kilometreye ulaştığı koronal kütle atımlarını Güneşimizde en son 11 Kasım'da kaydetti.