Avrupa, dolu fırtınaları nedeniyle büyük ekonomik kayıplar yaşıyor; iklim uzmanları, artan sıcaklıkların bu fırtınaları daha büyük ve yıkıcı hale getirdiği uyarısında bulunuyor.
Küresel ısınmanın, araçlara, güneş panellerine ve diğer altyapıya “büyük hasar” verebilecek daha iri dolu tanelerine yol açması bekleniyor.
REKLAM
REKLAM
İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan, kirletici fosil yakıtların yakılmasından doğan iklim değişikliği, atmosferde yüksek enerjili ve dengesiz hava kütlelerinin oluşmasına neden oluyor; bu da dolu oluşumunu ve şiddetli fırtınaları kolaylaştırıyor.
Bu hafta bilim dergisi Nature (kaynak İngilizce)’da yayımlanan bir çalışmaya göre, yüzyılın sonuna kadar büyük bir cam bilyeden iri dolu tanelerinin, dünyanın atmosfere saldığı ısı tutucu gaz miktarına bağlı olarak yüzde 38 ila 47 oranında artması öngörülüyor. Araştırmacılar, daha küçük dolu taneleri üreten fırtınaların ise yüzde 4 ila 8 oranında azalacağını da tespit etti.
Dolunun astronomik faturası
Dolu genellikle can kaybına yol açmıyor ama maliyeti şaşırtıcı derecede yüksek. Çalışmanın ortak yazarı ve Central Michigan Üniversitesi’nde meteoroloji profesörü olan John Allen, halihazırda dünya genelinde yaklaşık 80 milyar dolar (68 milyar avro) tutarında zarara neden olduğunu söylüyor.
Avrupa’da dolu fırtınaları, en yıkıcı hava olayları arasında yer alıyor ve sigorta grubu Chaucer’a göre iklim değişikliği nedeniyle son beş yılda yüzde 267 gibi çarpıcı bir oranda artarak 2019/2020 dönemindeki 3.217 dolu fırtınasından çok daha yüksek seviyelere çıktı.
Science Direct’te yayımlanan 2026 tarihli bir çalışma (kaynak İngilizce), 2022 ve 2023’teki dolu sezonlarının her birinin 5 milyar avroyu aşan rekor kayıplara yol açtığı uyarısında bulunuyor.
Allen, dolunun hortumlardan daha fazla hasar verdiğini ve “artık genellikle yılda birkaç kasırganın toplamından daha fazla maliyete yol açtığını” ekliyor.
“Son yıllarda rekor büyüklükte dolu taneleri gördük. Bunu son derece kaygı verici buluyorum, çünkü çevremizi doluya dayanıklı olacak şekilde inşa etmiyoruz. Örneğin ABD’de ya da genel olarak dünyada inşa edilen konutların tasarım standartlarına bunu dahil etmiyoruz.”
Allen’ın bilgisayar simülasyonları, iklim değiştikçe daha iri tanelerin oranının artacağını gösteriyor. Hem Allen hem de dışarıdan bilim insanları, asıl büyük hasarı da bu tanelerin verdiğini vurguluyor.
Güneş enerjisine en büyük tehdit
Dolu tanesi ne kadar ağırsa, havada o kadar hızlı düşüyor; bu da altyapıya çok daha büyük bir şiddetle çarpması anlamına geliyor.
Zürih ETH’de iklim bilimci olan Andreas Prein, küçük dolu tanelerinin bile ekinlere ağır zarar verebildiğini, ancak taneler yaklaşık beş santimetre büyüklüğe ulaştığında araçlar, çatıları, güneş panelleri ve diğer altyapı için “büyük hasar” riski oluşturduğunu söylüyor.
Güneş tarlalarından, panellerinin, dolunun koruyucu camı çatlatmasını önlemek amacıyla 70 derecelik açıya getirilebildiğini kanıtlamaları çoğu zaman talep ediliyor; bu camların onarımı ise oldukça pahalı. Ancak Chaucer’a göre Avrupa’nın hızla büyüyen güneş enerjisi sektörünü uzaktan eğim ayarlama kapasitesiyle donatmak “önemli bir zorluk” teşkil ediyor.
Allen, çatıya isabet eden tek bir dolu tanesinin açtığı deliğin yamanabileceğini, ancak çok sayıda iri tanenin aynı çatıya düşmesinin genellikle maliyetli bir çatı değişimi anlamına geldiğini açıklıyor.
Daha sıcak bir atmosferde daha fazla su buharı bulunuyor ve Allen’a göre “bu, atmosferdeki kullanılabilir enerjiyi artırıyor ve dolayısıyla daha güçlü yukarı yönlü hava akımlarının oluşmasına yol açıyor. Bu da dolu üretebilecek güçte yukarı çekişe sahip daha fazla gök gürültülü fırtına görülmesiyle sonuçlanıyor.”
Öte yandan daha sıcak hava, daha küçük dolu tanelerini eritebildiği için tropikal bölgelerde dolu fırtınalarının sayısında azalmaya yol açabilir.
İklim kaynaklı doludan Avrupa da muaf değil
Bugüne kadarki birçok çalışma en çok dolu görülen ülke olan ABD’ye odaklanmıştı, ancak uzmanlar, küresel ısınma nedeniyle büyük dolu tanelerinde en büyük artışın muhtemelen Avrupa, Kanada ve Arjantin’de yaşanacağı uyarısında bulunuyor.
Allen, “Bu sadece ABD’nin sorunu değil. Evet, burada da büyük kayıplar görüyoruz, ancak küresel dolu kaynaklı kayıplar son yıllarda gerçekten kontrolden çıkmış gibi görünüyor” diyor.
Newcastle Üniversitesi ile Birleşik Krallık Met Office’in 2025 tarihli bir çalışması (kaynak İngilizce), iklim değişikliğinin Avrupa’daki en büyük dolu tanelerini adeta “süper şarj ettiği” sonucuna varıyor. Araştırma, Avrupa’nın sera gazı emisyonlarını azaltmadığı yüksek emisyon senaryosunda, şiddetli dolunun genel olarak daha seyrek görüleceğini, ancak dolu oluştuğunda tanelerin bölgesel olarak çok daha büyük olabileceğini ortaya koyuyor.
“Anlamlı bir iklim sinyali”
Çalışmanın yazarları, çapı 30 milimetrenin üzerinde ve altında olan dolu tanelerini inceledi; bu büyüklük, bir cam bilye ile golf topu arasında, yaklaşık olarak ABD 50 sentlik madeni parasına denk geliyor.
Ekip, kömür, petrol ve gazın yakılmasından kaynaklanan karbon emisyonlarına dayalı üç senaryo inceledi. Karbon kirliliğinin görece sınırlı kaldığı, nispeten iyimser senaryoda, büyük dolu tanelerinin oranı yüzde 38 artıyor.
Daha kötümser senaryoda ise sıcaklıkların diğer senaryodan neredeyse 1°C daha fazla yükseldiği koşullarda, büyük dolu tanelerindeki artış yüzde 47’ye çıkıyor.
Kuzey Illinois Üniversitesi’nde meteoroloji profesörü olan Walker Ashley, “Bu anlamlı bir iklim sinyali” diyor. “Ancak afet kayıplarını yalnızca tehlikenin kendisi belirlemiyor.”
Daha fazla insan, konut, güneş tarlası ve altyapı dolu riski yüksek bölgelere kaydıkça, hasar riski de artıyor.
Ashley şöyle devam ediyor: “İklim değişikliği bazı bölgelerde daha büyük ve yıkıcı dolu potansiyelini artırıyor olabilir, ancak gelecekteki kayıp eğilimi aynı zamanda insanların nerede ve ne inşa ettiğine, bu yapıların ne kadar dayanıklı olduğuna ve arazi kullanımının nasıl değiştiğine de büyük ölçüde bağlı olacak.”